Ruimtemakerblog

gegijzeld door de omgevingswet en lokaal participatiebeleid

Regelmatig mag ik met gemeenteraden en wethouders in gesprek over de betekenis van invoering van de omgevingswet voor politiek en burger. Zo gaf ik december 2023 aan de gemeenteraad in Groningen een presentatie onder de titel ‘omgevingswet, participatie en lokale democratie’. Het was een pleidooi om onorthodoxe maatregelen te nemen om de omgevingswet niet te laten uitpakken als een verdere verslechtering van de publieke greep op de inrichting van de stad. Ik pleitte voor het vastleggen van het principe dat buurten beter moeten worden van plannen die er landen (‘buurtvoordeelovereenkomst’), het samen met bewoners maken van stedenbouwkundige kaders, een speciale regeling voor participatie en co-creatie bij ruimtelijke projecten, het afrekenbaar maken van ontwikkelende partijen op de hogere doelen van de omgevingswet en het stevig in handen houden van de regie op (participatie bij) planprocessen door de gemeente. Het idee van tegenwicht bieden aan de intenties van de omgevingswet (nog meer ruimte voor de markt, beperken van de rol van de burger en de gemeenteraad ) was ook in lijn met de uitkomst van een pilot met het maken van een omgevingsplan die ik in Groningen had begeleid. Daarin werkten bewoners, ambtenaren en raadsleden samen aan het idee dat Groningen de lat juist hoger moet leggen qua democratische kwaliteit van ruimtelijke projecten.Niet vreemd dus dat de gemeenteraad wel oren had naar mijn voorstellen. Wethouder en werkorganisatie kregen de opdracht uit te zoeken wat daarvan kon worden overgenomen. Vorige maand, dus 2 jaar na mijn presentatie kreeg ik vanuit de raad de reactie toegestuurd opgesteld door participatieambtenaren in de vorm van een presentatie die zij verzorgden voor de raadscommissie die zich over de omgevingswet buigt. Daarin wordt punt voor punt op mijn voorstellen gereageerd. De teneur: gaan we niet doen, want in strijd met de intentie van de omgevingswet en niet passend in ons participatiebeleid.  

19 februari 2026
1 reacties
gemeenteraad, gemeenteraadsverkiezingen, groningen, meervoudige democratie, omgevingswet

De radicale loskoppeling tussen bouwen en gemeenschapsontwikkeling

Het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA heb ik om vele redenen met ergernis gelezen. Niet in de laatste plaats op mijn eigen vakgebied: de verbinding tussen de gebieds-/ stedelijke ontwikkeling en gemeenschapsontwikkeling.
Ik zag wat optimistische reacties langskomen op Linkedin over de aandacht in het coalitieakkoord voor sterke gemeenschappen, met als kers op de taart een heus gemeenschapsfonds voor het realiseren van buurthuizen. Maar ik vrees dat dit net zo uit gaat pakken als de aangekondigde overgang van de verzorgingsstaat naar de participatiesamenleving in de troonrede van 2013. Die werd ontmaskerd als een poging om de burger de brokstukken te laten opruimen voor de afbraak van de verzorgingsstaat. Ook nu gaat de aandacht voor gemeenschap gepaard met bezuinigen op sociale voorzieningen. Voor mij is de proof of the pudding of gemeenschap er echt toe doet of het ingebed is in vernieuwing van de democratie, of in het krachtenveld overheid – markt – burger die laatste meer (tegen)macht krijgt en of stadsontwikkeling gestuurd wordt vanuit gemeenschapsdenken. Op dit vlak zakt dit akkoord met vlag en wimpel.

Neem de paragraaf Bouwen en Wonen. Het woord gemeenschap komt er niet in voor. De inzet om mensen macht te geven over bouwen van hun huis (o.a. via wooncoöperaties) ontbreekt. Geen enkele ambities om buurten en gemeenschappen beter te laten worden van bouwplannen. Integendeel: het belang van zittende bewoners bij bouwprojecten die in hun buurt landen wordt gereduceerd tot een planschadevraagstuk. Bezwaarprocedures mogen de start van bouwen niet meer tegenhouden. Als bewoners in het gelijk worden gesteld kunnen ze achteraf planschade krijgen maar hebben we lekker doorgebouwd. Werkelijk geen enkel benul van het idee dat ondeugdelijke plannen tegengehouden en bijgestuurd moeten kunnen worden door lokale gemeenschappen.
En dan is er ook nog de inzet om alle lokale regels voor bewonersinvloed, bouwkwaliteit, gezonde leefomgeving, klimaatadaptatie etc. die verder gaan dan de (nog verder versoberde!) landelijke regels te verbieden.
Een dikke middelvinger naar al die lokale afspraken en praktijken om wel iets te doen aan samen stad maken en aan het inbedden van ‘bouwen, bouwen, bouwen’ in duurzame gebiedsontwikkeling en gemeenschapsvorming. En een uitgestoken hand en gespreid bedje voor vastgoedcowboys.
We gaan onrustige jaren tegemoet met nog bozere bewoners en nog onmachtiger gemeenteraden (‘we zijn aan handen en voeten gebonden’). Enig lichtpuntje: dit is een ideale voedingsbodem om van de grond af aan een beweging van gemeenschappen te bouwen die sterk genoeg is om zich dit niet meer aan te laten leunen.

0 reacties
bouwen en wonen, gemeenschapsontwikkeling, planschade, regeeraccoord

Een mooie TV-serie over burgerinitiatief als gemeenschapsdemocratie

Met veel genoegen heb ik de zesdelige TV-serie  “Nederland van binnen’ bekeken. Er wordt daarin een mooi gevarieerd beeld geschetst van burgerinitiatieven en hun maatschappelijke betekenis. We gaan op bezoek in de multiculturele oude wijken in steden en de hechte gemeenschappen in dorpen.
Je leert mensen van vlees en bloed kennen die zich organiseren om verantwoordelijkheid te nemen voor elkaar en voor de leefomgeving. We worden meegenomen in hun drijfveren, worstelingen, geluk, tragiek en trots en je kunt intens met hen meeleven en om hen geven.
We zien goed wat het betekent om samen een gemeenschap te vormen op de kracht van zorgzaamheid, eigenzinnigheid, rechtvaardigheidsgevoel en plezier. Verbondenheid wordt gesmeed door te overleggen, de handen uit de mouwen te steken, te strijden, samen te koken en te eten en successen en mijlpalen te vieren. Soms helemaal op eigen kracht, soms in innige samenwerking met de gemeente en soms strijdend tegen de macht van de overheid en dominante marktpartijen.  
De serie pretendeert ook dat we hier kijken naar een vernieuwing van de democratie (‘gemeenschapsdemocratie’) en daar heb ik vooral met belangstelling naar gekeken.

27 november 2025
1 reacties
burgerinitiatief, buurtplatform, lokale democratie, Nederland van binnen, TV-serie

geen gemeenschapskracht zonder sterke sociale bewegingen

Een wereld waar ik me sterk mee verbonden voel is die van lokale initiatieven en gemeenschapskracht. Een ongelofelijk belangrijk en positief stemmend onderdeel van wat onze samenleving en democratie sterk maakt. Waar ik niet zo goed in ben is het delen van het onbekommerde optimisme van de grootsheid en kracht van ‘de beweging van onderop’ dat veel mensen die ik daar tref hebben. Daarbij wordt regelmatig gesuggereerd dat de beweging van burgerinitiatieven en de samenwerking op lokaal niveau een goed werkend alternatief is voor het falen van (de landelijke) overheid, politiek en ‘systeemwereld’. Lees dit recente bericht van Martijn van der Steen op LinkedIn en vooral de reacties daaronder als illustratie daarvan. 

15 augustus 2025
3 reacties
de beweging van onderop, de goede zaak, gemeenschapskracht, sociale bewegingen

Het stadspark als samenlevingsmodel

Dit jaar maakte ik als geregelde bezoeker en betrokken buurtbewoner een zesdelige podcastserie over het park dat bij mij om de hoek ligt: het Utrechtse Griftpark. Aanleiding was het vijfentwintig jarig bestaan van het park. Ik doopte de serie ‘de ziel van het Griftpark’ omdat deze is opgebouwd als een zoektocht naar de bijzondere geschiedenis van het park en naar wat het park voor de bezoekers zo magisch is. Ik interviewde voor de serie voorjaar 2024 200 bezoekers over wat het park voor hen betekende en dat leverde materiaal op voor 6 verhaallijnen. Hier de link naar de serie.  
Ik maakte de serie met de blik van een socioloog. Voor mij zijn de mens- en gemeenschapskant van het park het meest interessant. Hoe mensen zelf de geschiedenis beleefden, hoe buurtbewoner streden voor (de sanering van) hun park, hoe het park ook een minisamenleving is, hoe mensen zich het park toe-eigenen en hoe het park een belangrijk onderdeel is geworden van het leven van mensen. Ik heb geprobeerd die verhalen te vertellen en voor het nageslacht vast te leggen. Beluister de serie om te horen of dat gelukt is.
Ik wil in dit artikel bespiegelen op de lessen die sociologen kunnen trekken uit dit parkleven. Het Griftpark is dan wel uniek (dat vind ik al gauw als buurtbewoner) maar kan ook model staan voor iets groters: het gebruik en het eigenaarschap van de publieke ruimte en de vreedzame samenleving.

3 december 2024
1 reacties
griftpark, publieke ruimte, sociale geschiedenis, stadspark, Utrecht

Hoe vervlecht je ruimtelijke ontwikkeling met gemeenschapsontwikkeling?

De afgelopen periode ben ik veel bezig geweest met een thema dat me erg aan het hart gaat. Hoe ruimtelijke ontwikkeling en gemeenschapsontwikkeling te vervlechten. Vorige week kwamen drie projecten waar dat speelt toevallig samen in mijn agenda en dat is een mooie aanleiding om wat algemene lessen te trekken. Die drie voorbeelden stemmen me hoopvol maar ik ben allerminst optimistisch over de vraag of ze een nieuwe norm zullen stellen. Ik zie leefwerelden en systeemwerelden nog steeds hard botsen ondanks de vele beloften het dit keer anders te doen dan een rigide top-down planningsbenadering. Ruimtelijke ontwikkeling en gemeenschapsontwikkeling staan nog ver van elkaar af. Wellicht helpen mijn inzichten om daar iets structureels aan te doen. Hierbij in de vorm van een mini-essay mijn handreikingen om het wel anders aan te pakken. 

3 oktober 2024
1 reacties
Amsterdam, Eindhoven, gemeenschapsontwikkeling, leefwereld, lichte sturing, maatschappelijke gebiedsontwikkeling, participatie, prijsvraag, ruimtelijke ontwikkeling, stedenbouw, systeemwereld, wooncoöperatie, Zuidplas

grip op de omgevingswet

Recent bracht de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) een rapport uit over de noodzaak om mensen meer grip te geven op hun eigen leven. Daarbij wordt terecht hard uitgehaald naar de omgevingswet die gebaseerd is op laissez faire en het recht van de sterkste. Dat gaat volgens de raad allereerst over de projectontwikkelaars en ander groot geld maar ook over de zogeheten participatie-elite: mensen die wel hun weg in de bureaucratie en participatietrajecten weten te vinden waar anderen dat niet lukt. .
De hamvraag is hoe je ‘de gewone burger’ die grip meer dan nu geeft en hoe je bij de komende invoering van de omgevingswet voorkomt dat we nog verder van dit ideaal vandaan raken. Het rapport blijft op dit punt vrij conceptueel met directe grip, indirecte grip en collectieve grip als dragende concepten die geïllustreerd worden met een beperkt aantal voorbeelden. Tijd dus om het wat concreter te maken in termen van beleid en acties. En zo te voorkomen dat we met de invoering van de omgevingswet op 1 januari aanstaande de grip helemaal kwijt raken.

Ik heb de afgelopen jaren veel gemeente(rade)n en bewonersgroepen geadviseerd over invoering van de omgevingswet en kan de WRR en de mensen die iets met dat thema grip willen, helpen om dit op lokaal niveau te realiseren. Want de landelijke politiek heeft dit echt schandelijk laten lopen en de weg terug naar alsnog niet invoeren of fundamenteel aanpassen van deze wet is helaas afgesloten. We zullen het lokaal moeten oplossen. Eerder maakte ik al samen met een aantal landelijke organisaties deze landingsplaats voor de omgevingswet met een aantal tips om ongelukken te voorkomen. Ik spreek in dit verband over inbedding van de omgevingswet is een democratiseringsagenda want daar gaat de grip waar de WRR het over heeft eigenlijk over. De hamvraag: wat moet je lokaal doen bij de invoering van de omgevingswet zodat democratisch burgerschap het wint van het recht van de sterkste? 

12 december 2023
2 reacties
Democratie, grip, omgevingsplan, omgevingswet, participatie, samen stad maken, WRR

Mobiliseer de gulheid in de samenleving

Na de grote overwinning van de PVV buitelen de analyses over elkaar heen om de oorzaken van de verdere verrechtsing van Nederland en het succes van een zondebokpolitiek te duiden. Links en het centrum zullen ‘hun verhaal beter over het voetlicht brengen’, ‘beter moeten aansluiten bij de onvrede’  en ‘de verbinding blijven zoeken’ zijn de bezweringsformules die dan passeren. Maar hoe dan?

Het antwoord daarop zal niet of maar deels gevonden worden binnen een politiek systeem dat zelf te vaak fungeert als motor voor verdeeldheid en wantrouwen. En ook niet binnen de logica die alles reduceert tot een communicatieprobleem: ‘aansluiting’, ’luisteren’, ‘beter uitleggen’, ‘de sociale media’ ‘ontmoeting’. ‘dialoog’. We zullen eindelijk werk moeten maken van iets fundamentelers, namelijk meer zeggenschap van mensen over hun eigen leven en over onze instituties. We hebben het dan over wat in het jargon directe, meervoudige, maatschappelijke of participatieve democratie wordt genoemd. In het idee van meervoudige democratie waar ik sterk voor pleit bouwen we naast de representatieve democratie aan een systeem waar beslissingen dichter op het leven van mensen worden genomen en waarbij we ons op dat niveau beter organiseren. De schaalvergroting, professionalisering en marktwerking zijn zo ver doorgeschoten dat mensen het idee hebben dat al die instituties tegenover hen staan in plaats van er voor hen zijn. We hebben nauwelijks greep op wat overheden, bedrijven, woningcorporaties, verzekeringsmaatschappijen, banken, pensioenfondsen, gezondheidszorg en allerlei instanties voor en over ons beslissen. We kunnen nu alleen als actievoerder, toetsenbordridder, inspreker, kiezer of kritische consument laten blijken dat we ons er niet in herkennen. Dan is de toon van boosheid en onmacht gezet. En de politiek trapt in de val om als reactie hierop de beloftes steeds hoger op te schroeven: ‘we gaan nu echt naar u luisteren en naast u staan’. 

28 november 2023
1 reacties
burgerberaad, coöperatieve beweging, democratische vernieuwing, gulheid, meervoudige democratie, participatie, referendum, verkiezingen

Hortend en stotend op weg naar buurtdemocratie

Gisteren was ik bij de presentatie  van het laatste boek van Stad-Forum: “nu aan de buurt”. Het boek gaat over het belang van krachtige buurten in Amsterdam en dat dan toegespitst op energietransitie.

Het is het laatste boek omdat deze denktank, die de opvolger is van de Amsterdamse Raad voor de Stedenbouw (ARS), er na 11 jaar mee stopt. De gemeente trekt er de stekker uit. Jammer. Fred Feddes en Guido Wallagh schetsten aan de hand van de geschiedenis van de ASR en Stad-Forum hoe het lokale bestuur deskundige denkkracht, tegenmacht en ‘tegenstof’ (aandacht voor onderbelichte vraagstukken) nodig heeft. Ze bepleitten hartstochtelijk dat het gat dat nu valt weer wordt opgevuld. Fred wees er fijntjes op dat de ASR ooit is opgericht toen de gemeente het onzalige plan had om alle grachten te dempen ten behoeve van het autoverkeer en de bevolking daar tegen in opstand kwam. Het besef was er toen, eind vijftiger jaren dat er betere checks and balances nodig zijn om de stad voor beleidsblunders te behoeden. Die noodzaak van tegendruk van buiten de gemeentelijke organisatie lijkt me vandaag de dag net zo nodig als toen. Snel dus aan de slag met een alternatief.

Terug naar het boek. Het rijke en mooi uitgevoerde buurtboek met prachtige foto’s uit zijn buurtbanden-project van Rufus de Vries was een mooie uitsmijter van de denktank.  Via deze link te lezen.  Voor het boek heb ik eind vorig jaar een verhaal geschreven met als titel ‘hortend en stotend op weg naar buurtdemocratie. Via deze link als apart document te lezen. 

21 september 2023
0 reacties
Amsterdam, buurtdemocratie, ecosysteem, Stadforum, stapeling

Een perfecte storm die de burger omver blaast

Afgelopen week ging ik in gesprek met onderzoekers van de Nationale Ombudsman over de vraag welke klachten van burgers er op hen af zullen komen als gevolg van de invoering van de omgevingswet. Aanleiding was mijn essay ‘omstreden plannen, onderschatte burgers’ waarin ik in een bijlage systematisch de democratische risico’s van de wet opsom. 
In mijn presentatie benadrukte ik dat weinig van de klachten die de ombudsman zal krijgen na invoering van de wet het unieke gevolg zullen zijn van die wet. Het gaat om het gecombineerde effect van ontwikkelingen die elkaar versterken en waar de wet nog een schepje bovenop doet. Het steeds zwaarder gaan leunen op marktwerking door de overheid, het overlaten van communicatie met de burger aan marktpartijen, de neiging om op de golf van ‘grote opgaven’ de (lastige) burgers voorbij te rennen, de onmacht van gemeenteraden, de beroerde informatievoorziening en de verminderde juridische armslag voor de burger veroorzaken samen een perfecte storm waar de burger overeind moet zien te blijven. Daar kan de Nationale Ombudsman in een maatschappelijk klimaat waar het vertrouwen in de overheid onder druk staat de wrange vruchten van plukken.  Mijn advies aan het instituut Nationale Ombudsman: ga vooral op zoek naar de samenloop van invoering van de wet met bovengenoemde fenomenen en kom met een serie van voorstellen om de burger niet door deze storm omver geblazen te laten worden.  

6 maart 2023
2 reacties
burgerparticipatie, ombudsman, omgevingswet, ontwikkelcultuur, rechtsbescherming