19 februari 2026
Door Frans Soeterbroek
Reacties
Tags
gemeenteraad, gemeenteraadsverkiezingen, groningen, meervoudige democratie, omgevingswetZeg het voort
gegijzeld door de omgevingswet en lokaal participatiebeleid
Regelmatig mag ik met gemeenteraden en wethouders in gesprek over de betekenis van invoering van de omgevingswet voor politiek en burger. Zo gaf ik december 2023 aan de gemeenteraad in Groningen een presentatie onder de titel ‘omgevingswet, participatie en lokale democratie’. Het was een pleidooi om onorthodoxe maatregelen te nemen om de omgevingswet niet te laten uitpakken als een verdere verslechtering van de publieke greep op de inrichting van de stad. Ik pleitte voor het vastleggen van het principe dat buurten beter moeten worden van plannen die er landen (‘buurtvoordeelovereenkomst’), het samen met bewoners maken van stedenbouwkundige kaders, een speciale regeling voor participatie en co-creatie bij ruimtelijke projecten, het afrekenbaar maken van ontwikkelende partijen op de hogere doelen van de omgevingswet en het stevig in handen houden van de regie op (participatie bij) planprocessen door de gemeente. Het idee van tegenwicht bieden aan de intenties van de omgevingswet (nog meer ruimte voor de markt, beperken van de rol van de burger en de gemeenteraad ) was ook in lijn met de uitkomst van een pilot met het maken van een omgevingsplan die ik in Groningen had begeleid. Daarin werkten bewoners, ambtenaren en raadsleden samen aan het idee dat Groningen de lat juist hoger moet leggen qua democratische kwaliteit van ruimtelijke projecten.Niet vreemd dus dat de gemeenteraad wel oren had naar mijn voorstellen. Wethouder en werkorganisatie kregen de opdracht uit te zoeken wat daarvan kon worden overgenomen. Vorige maand, dus 2 jaar na mijn presentatie kreeg ik vanuit de raad de reactie toegestuurd opgesteld door participatieambtenaren in de vorm van een presentatie die zij verzorgden voor de raadscommissie die zich over de omgevingswet buigt. Daarin wordt punt voor punt op mijn voorstellen gereageerd. De teneur: gaan we niet doen, want in strijd met de intentie van de omgevingswet en niet passend in ons participatiebeleid.
Ik schrok er van. We zijn weer twee jaar verder en als we de lijn van deze ambtenaren volgen zijn we weer terug bij af: we houden ons keurig aan de intenties van de omgevingswet en hebben geen behoefte aan regels die ons gangbare participatiebeleid overstijgen. Ik kon niet helemaal helder krijgen wat de gemeenteraad hier nu mee gaat doen maar in ieder geval is er geen opdracht gegeven om het huiswerk over te maken. Waarschijnlijk laten de raadsleden het over aan de nieuwe raad.
Ik word hier onderhand moedeloos van, want eerlijk gezegd was Groningen een van de weinige steden waar het besef leek doorgedrongen dat de democratische kaalslag van de omgevingswet een stevig antwoord verdient door bewoners echt in positie te brengen. Acht jaar geleden koos het Amsterdamse stadsbestuur daar ook al voor door in te zetten op democratische vernieuwing in plaats van traditionele participatie en als eerste stad expliciet als doelstelling op te nemen dat de positie van de burger versterkt moet worden ten koste van overheid en markt. Helaas is die lijn de afgelopen jaren niet krachtig doorgezet.
Wanneer ik uitzoom zie ik dat het in Nederland gewoonweg niet lukt om in de ruimtelijke wereld (omgevingsbeleid, bouwen, ontwikkelen, grondbedrijven, vastgoedbedrijven) de publieke zaak centraal te stellen en de bewoner van de stad te zien als mede-opdrachtgever. De omgevingswet is een heel fijn alibi om hier niets aan te veranderen. Wat niet helpt is dat de rol van de burger bij ruimtelijke projecten wordt verengd tot participatievraagstukken, die ook nog eens niet verder komen dan het tamelijk vrijblijvend ophalen van wensen en ideeën. Wat er in Groningen misgaat is dat ambtenaren die in dit beperkte participatiedenken zijn opgevoed zich laten gijzelen door zowel het eigen participatiebeleid als door de beperkingen van de omgevingswet. Grotere vragen aangaande de democratische legitimiteit van bouwen en ontwikkelen en het versterken van lokale gemeenschapen via ruimtelijke projecten, daar kunnen ze niets mee. Het wordt tijd dat we dat gesprek op een ander niveau gaan voeren en de voorzichtige aanzetten daartoe in steden als Amsterdam en Groningen van jaren geleden terug op het spoor krijgen.
Ik ben al eerder tot de conclusie gekomen dat de participatiewereld de verkeerde omgeving is om hier beweging in te krijgen. Daarover ging bijvoorbeeld deze grafrede op participatie die ik 7 jaar geleden uitsprak op een wethoudersconferentie. Daarin pleit ik er onder meer voor om het in plaats van participatie te hebben over meervoudige democratie, collectieve intelligentie en gemeenschapszin. En naar aanleiding van de vernietigende kritiek van de WRR op de omgevingswet constateerde ik in dit verhaal dat je creatief instrumenten moet zoeken die buiten de enge definitie van participatie vallen om de burgers van dit land meer greep te geven op hun eigen leefomgeving.
Ruim een jaar geleden schreef ik op basis van mijn ervaringen dit stuk over hoe je stedenbouwkundige ontwikkeling en gemeenschapsontwikkeling vervlecht. Daarvoor moet je je hele manier van ontwikkelen en bouwen veranderen en gemeenschapsdenken ook systematisch inbouwen in planprocedures. En wederom: daarbij heb je niet veel aan de gangbare participatieprotocollen.
Ik hoop dat de nieuwe gemeenteraden en colleges die straks aantreden inzien dat het in essentie gaat om democratische vernieuwing, het mobiliseren van de samenleving, het bouwen van sterke gemeenschappen en het vervlechten van ruimtelijke en gemeenschapsontwikkeling. Dat ze zich niet verschuilen achter de achterhaalde ideologie van de omgevingswet zoals nu in Groningen dreigt te gebeuren en vooral dat ze daarin zelf (samen met actieve bewoners!) gaan sturen en het heft niet in handen geven van participatieprofessionals. Dat is extra urgent omdat er vanuit het nieuwe kabinet nog een tandje bij wordt gezet als het gaat om het top-down doordrukken van bouwprojecten. In de haast om te bouwen worden stadsbewoners in het regeerakkoord gedegradeerd tot vervelende NIMBY’s die blij mogen zijn als ze in aanmerking komen voor een planschadevergoeding.
Als er op dit vlak wat te kiezen valt in uw gemeente, stem dan in ieder geval op een partij die de burger niet chanteert met de haast om te bouwen maar een serieuze inzet pleegt op iets wat lijkt op een meervoudige democratie en versterking van buurtgemeenschappen. En laten we er samen voor zorgen dat de samenleving en de politiek de komen vier jaar aan zet blijven en zich niet langer laten gijzelen door de omgevingswet en de participatieprotocollen.
Reacties